اگر خدا به او عمر بدهد از مذاهب اسلام و عيسوى ، مذهبى به وجود خواهد آورد كه از آيينهاى ديگر بشر ، به مراتب بهتر باشد ( ! ) غير از اين ، مطالب مبهم ديگرى بر زبان راند ، سپس به كشيشان و مترجمان هداياى مختصرى داد كه درخور مقام آنها نبود ، و آنها را مرخّص كرد . ظاهرا نادر در فكر تأسيس مذهبى بود ، ولى اين انديشه با در نظر گرفتن اوضاع زمان و حدود اطّلاعات ناچيز او و علاقهء وى به لشكركشى ، مسخره‌آميز بود . . . » « 1 » پس از قتل نادر و پايان آشفتگيها و روى كار آمدن سلسلهء زنديه آسايش نسبى برقرار شد . كريمخان زند كه مردى خيرانديش و روشن‌ضمير بود ، در نامهء مورّخهء شوّال 1177 مشروحا به عمّال خود دستور مىدهد كه ارامنه و عيسويان مىتوانند در هر محلّى كه بخواهند سكنى گزينند و اموات خود را در مقامى كه به جهت آنها تعيين شده ، طبق سنن خود دفن نمايند و احدى به ايشان ظلم و ستم روا ندارد . على مراد خان نيز در نامهء مورّخهء جمادى الثّانى 1195 حقوق و اختيارات سابق الذّكر را براى پيروان آئين مسيح به رسميّت مىشناسد و از بيگلربيگيان و حكّام و عمّال خود ، رعايت اين اصول را مىخواهد . . . « 2 » همو دستور مىدهد : « كه از تفتيش منازل ارامنهء جلفا و شكنجهء آنان براى اخذ گندم خوددارى كنند . . . » « 3 » پس از روى كار آمدن سلسلهء قاجاريه ، تا حدى ظلم و ستم نسبت به ارامنه كمتر شد . فتحعليشاه در سال 1248 ه ( 1832 م ) فرمانى خطاب به حكّام اصفهان و محلّات صادر كرده و از آنان خواسته است كه حقوق اجتماعى و قضايى ارامنه را مرعى دارند و دعاوى مطروحه بين ارامنه را به خليفهء آنان رجوع كنند و خليفهء كلّ را از پرداخت ماليات معاف دارند . بعدها محمّد شاه قاجار در سال 1260 هجرى فرمان استرداد املاك محلّهء « گاسك » ارامنهء جلفا را صادر كرد و دستور داد اراضى متصرّفى را از مردم بگيرند و به كليسا مسترد دارند . مظالم و بيدادگريهاى مذهبى در غرب وضع يهوديان ناگفته نگذاريم كه اقليتهاى مذهبى در تمام دورهء قرون وسطا در نتيجهء جهل و

--> ( 1 ) . زندگى نادر شاه ، از ص 263 به بعد . ( 2 ) . همان كتاب ، ص 103 . ( 3 ) . كليسياى ونك ، رويف 176 ، به نقل از كتاب ايرانيان ارمنى ، ص 118 به بعد .